Mustafa Kemal, 10 Aralık 1915 tarihinde Çanakkale’deki görevini Fevzi Çakmak’a devrederek Ä°stanbul’a gitti. 27 Ocak 1916′da Edirne’deki 16. Kolordu Komutanlığına atandı. Kısa bir süre sonra Kolordu Komutanı olarak Diyarbakır-Bitlis-MuÅŸ Cephesi’nde görevlendirildi. 1 Nisan 1916 ise, Mustafa Kemal’in genç yaÅŸta General olduÄŸu tarihtir.

1916 yılı, Mustafa Kemal ve komutasındaki askerlerin Ruslarla göğüs göğüse çarpıştığı bir dönemdir. Bu zaman zarfında Muş ve Bitlis, Rus kuvvetlerinin işgalinden kurtarılmıştır.

Vekaleten yürüttüğü 2. Ordu Komutanlığı sırasında Mustafa Kemal, bu ordunun Kurmay BaÅŸkanı olan Albay Ä°smet Ä°nönü ile tanışır. Böylelikle ileride kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti’nin temelini atan iki büyük devlet adamı ilk defa biraraya gelmiÅŸ olurlar.

Mustafa Kemal 14 Åžubat 1917′de Hicaz Ordu Komutanlığına atandı ve Sina Cephesi’ni teftiÅŸ etti. 5 Mart 1917 tarihinde Diyarbakır’daki 2. Ordu’ya vekaleten komutan olarak atandı; 16 Mart 1917′de ise 2. Ordu Komutanlığına asaleten getirildi. 5 Temmuz’da Halep’teki 7. Ordu’nun başına getirildi. Ancak birkaç ay sonra, Halep cephesinin genel idaresini üstlenen General Falkenhein ile arasında baÅŸ gösteren bazı görüş ve uygulama farklılıkları nedeniyle Mustafa Kemal, bu görevinden ayrılmak durumunda kaldı.

Mustafa Kemal 7 Kasım 1917′de Ä°stanbul Genel Karargahı’ndaki görevine baÅŸladı. Veliaht Vahdettin Efendi ile birlikte Almanya’yı ziyaret etti; Alman Genel SavaÅŸ Karargahı’nı ve Alman Cephelerini gezdi. Alman Ä°mparatoru II. Wilhelm ve tanınmış komutanlarla görüştü; onlara savaşın sonuçları hakkındaki görüşlerini anlattı.

Mustafa Kemal PaÅŸa, Ä°stanbul’a döndükten sonra böbreklerinden rahatsızlandı; tedavi olmak amacıyla Viyana ve Karlsbad’a gitti. Seyahat dönüşü, General Falkenhein’in yenik olarak bıraktığı Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığına getirilmiÅŸ olan General Liman von Sanders’in emrindeki 7. Ordu’ya AÄŸustos 1918′de tekrar komutan oldu. 15 AÄŸustos 1918 günü Halep’e ulaÅŸtı ve emrindeki kuvvetleri Ä°ngiliz kuvvetleri karşısında müdafaa savaşı yaparak Halep’e kadar çekmeyi baÅŸardı. Bu esnada Vahdettin’in özel isteÄŸi doÄŸrultusunda yaverliÄŸe getirildi. Almanya gezisi sırasında Vahdettin’in Mustafa Kemal’in düşüncelerinden etkilenmesi, Onun yaver oluÅŸunda önemli bir etken olmuÅŸtu.

Ä°ttifak Devletleri’nin aleyhine devam eden savaÅŸta, 29 Eylül 1918′de Bulgaristan savaÅŸtan çekildi; 4 Ekim 1918′de de Almanya ateÅŸkes talebinde bulundu. Ä°stanbul’da, bu askeri geliÅŸmeler ve Almanya’nın maÄŸlubiyeti sonucunda siyasi durum deÄŸiÅŸti; istifa eden Talat PaÅŸa’nın yerine Ahmet Ä°zzet PaÅŸa hükümet kurmakla görevlendirildi. Bu ÅŸartlar içinde, her ne kadar Mustafa Kemal PaÅŸa çözüm yolları üreterek devlet yetkililerine bildirmiÅŸse de görüşlerine gereken deÄŸer verilmedi. Milyonlarca insanın hayatını kaybettiÄŸi büyük savaşın sonunda Osmanlı, 30 Ekim 1918′de Alman Ä°mparatorluÄŸu ile maÄŸluplar safında yer alarak Mondros Mütarekesi’ni imzaladı ve I. Dünya Savaşı’ndan büyük bir yıkımla ayrıldı.

Mustafa Kemal, I. Dünya Savaşı öncesinde ve savaÅŸ süresince, hatta savaşın en zorlu zamanlarında, Osmanlı Devleti’nin aleyhine olabilecek kararlar ve uygulamalara karşı çıkmış, fikirlerini devleti ve Türk Milleti adına korkmadan cesurca ifade etmiÅŸtir. Bu dönemde birçok yerde görev almış, devletinin gönderdiÄŸi her cephede kahramanca savaÅŸmış, ülkenin içinde bulunduÄŸu kötü durumdan kurtulması için elinden gelen herÅŸeyi yapmıştır. Bu tarihten sonraysa asıl mücadelesi baÅŸlayacak, tarihin akışını deÄŸiÅŸtirecek olaylara ve büyük baÅŸarılara imza atacaktır.